Sütün kalitesini ve dolayısıyla fiyatını belirleyen değerlerden biri somatik hücre sayısıdır (İngilizce kısaltmasıyla SCC). Mililitre başına hücre olarak ölçülür ve büyük ölçüde meme dokusundaki savunma hücrelerinden oluşur. Sağlıklı bir memede bu sayı düşüktür; enfeksiyon başladığında vücut bölgeye savunma hücresi gönderir ve sayı hızla yükselir.
Klinik ve gizli mastitis
Mastitis, meme dokusunun iltihabıdır ve iki biçimde karşımıza çıkar:
- Klinik mastitis: Sütte pıhtı, renk değişikliği, memede şişlik, sıcaklık ya da ağrı görülür. Fark edilmesi kolaydır.
- Gizli (subklinik) mastitis: Süt gözle normal görünür, inek sağlıklı davranır; ama somatik hücre sayısı yüksektir ve verim sessizce düşer.
İşletmeye asıl zararı veren çoğu zaman gizli mastitistir. Klinik vakalar görüldüğü için hemen ele alınır; gizli vakalar ise aylarca fark edilmeden sürebilir ve tank sütünün kalitesini düşürür.
Tank SCC'si ve hayvan SCC'si
Kooperatif ya da mandıra genellikle tank sütünden örnek alır ve tank SCC'sini bildirir. Bu değer sürünün genel durumunu gösterir ama hangi ineğin sorunlu olduğunu söylemez. Yüksek SCC'li birkaç inek, bütün tankın değerini yukarı çekebilir.
| Tank SCC (hücre/mL) | Genel yorum |
|---|---|
| 200.000'in altı | İyi durumda bir sürü |
| 200.000–400.000 | İzlenmesi gereken düzey |
| 400.000'in üstü | Sorunlu; kaynak inekleri bulmak gerekir |
Bu aralıklar genel bir yol göstericidir; ödeme ve kabul eşikleri kooperatifin sözleşmesine göre değişir.
Sorunlu ineği bulmak
Tank değeri yükseldiğinde hedef, kaynağı olan inekleri bulmaktır. Bunun için üç yol vardır:
- Kontrol günü analizi: Ayda bir her ineğin sütünden ayrı örnek alınıp laboratuvarda SCC ölçülür. En güvenilir yoldur ve zaman içindeki değişimi gösterir.
- CMT (California Mastitis Test): Ahırda, her meme lobundan alınan süt bir reaktifle karıştırılır; jelleşmenin derecesi SCC'nin kabaca düzeyini gösterir. Ucuzdur ve hangi lobun sorunlu olduğunu da söyler.
- İletkenlik ölçümü: Bazı sağım sistemleri sütün elektrik iletkenliğini ölçer; iltihaplı memede iletkenlik artar. Bir uyarıdır, teşhis değildir.
Yüksek SCC'li ineğe ne yapılır?
Bu kararın ilaç ve tedavi tarafı tamamen veteriner hekimindir. İşletmenin rolü veriyi hazırlamaktır: hangi inek, kaç kontrol günüdür yüksek, hangi lob, hangi laktasyon döneminde. Hekim bu bilgilere göre tedavi, kuruya çıkışta uygulama ya da sürüden çıkarma gibi seçenekleri değerlendirir. Tedavi uygulandığında ineğin sütü, hekim ve ürün etiketinin bildirdiği arınma süresi bitene kadar tanka girmez.
Önleme: sağım düzeni ve hijyen
SCC'yi düşük tutmanın yolu çoğu zaman ilaçtan değil, rutinden geçer:
- Sağımdan önce meme başlarının temizlenmesi ve kurulanması; her inek için ayrı havlu.
- İlk sütün ayrı bir kaba alınarak kontrol edilmesi (ön sağım).
- Sağım başlıklarının doğru takılıp zamanında çıkarılması; boşa sağımdan kaçınmak.
- Sağım sonrası meme başı daldırma.
- Sağım makinesinin vakum ve pulsasyon ayarlarının düzenli kontrolü, lastiklerin zamanında değişimi.
- Temiz ve kuru yatak; inekler sağımdan hemen sonra yatmasın diye taze yem verilmesi.
- Sağım sırasında sorunlu ineklerin en sona bırakılması.
Laktasyon dönemi ve mevsim etkisi
Somatik hücre sayısı tek başına değil, ineğin durumu ile birlikte okunmalıdır. Laktasyonun ilk günlerinde ve son haftalarında sayı doğal olarak biraz daha yüksek olabilir; yaşlı ineklerde de genç ineklere göre eğilim yukarıdadır. Yaz aylarında sıcak stres ve nemli altlık, enfeksiyon riskini artırarak tank değerini yükseltir. Doğumdan sonraki ilk kontrol günü değeri özellikle önemlidir: Yeni laktasyona yüksek SCC ile başlayan inek, enfeksiyonu çoğunlukla kuru dönemden getirmiştir. Bu nedenle kuru dönem sonuçlarını değerlendirmenin bir yolu, doğum sonrası ilk kontrol günü değerlerini dönem dönem karşılaştırmaktır. Tank değerindeki her ani yükseliş için de aynı soru sorulur: O hafta sağım ekibinde, ekipmanda ya da altlıkta ne değişti?
Kayıtla izlemek
SCC verisi ancak zaman içinde izlendiğinde değer kazanır. Aynı ineğin üç kontrol günü üst üste yüksek çıkması, tek bir yüksek değerden çok daha anlamlıdır. Tank SCC'sinin aylık seyri, sağım ekibi değişiklikleri ya da ekipman bakımıyla yan yana konduğunda sorunun kaynağı çoğunlukla kendiliğinden görünür.
Kısaca
- Tank SCC'si sürüyü, kontrol günü SCC'si ineği anlatır; ikisini birlikte izleyin.
- CMT ahırda hızlı bir lob taramasıdır; laboratuvar sonucu kesin değerdir.
- Tedavi kararı hekimindir; sağım rutini ve hijyen işletmenin elindedir.
- Aynı ineğin üst üste yüksek çıkan değerleri tek bir yüksek değerden daha anlamlıdır.