Bir işletmedeki bütün kayıtların ortak anahtarı küpe numarasıdır. Sağım, tohumlama, tedavi, tartım ve satış kayıtları, hepsi bu numaraya bağlanır. Küpe düzeni sağlam olmayan bir işletmede en iyi tutulmuş defterler bile birbirine bağlanamaz.
Küpe numarası
Türkiye'de sığırlar, resmî sistemde kayıtlı benzersiz bir numara taşıyan kulak küpeleriyle tanımlanır. Numara ülke kodu (TR) ile başlar, ardından il kodu ve sıra numarası gelir. Bu demoda kullandığımız biçim gerçekçi ama uydurmadır: TR 10 4826 0193 gibi; 10 Balıkesir il kodunu, kalan haneler sıra numarasını temsil eder.
Pratik bir ipucu: Ahırda küpe okunurken numaranın tamamı değil, son dört ya da beş hanesi söylenir. Kayıt sistemi de bu kısmi numarayla aramayı desteklemelidir; aksi hâlde bakıcı her seferinde on iki haneyi yazmak zorunda kalır.
Doğumda küpeleme
Yeni doğan buzağı, mevzuatın öngördüğü süre içinde küpelenmeli ve doğumu resmî sisteme bildirilmelidir. Doğum kaydı şunları içermelidir:
- Buzağının küpe numarası ve cinsiyeti
- Doğum tarihi ve doğum ağırlığı
- Annenin küpe numarası
- Babanın (boğa) kodu ya da tohumlama kaydı
- Doğumun kolay ya da güç olduğu, ikiz olup olmadığı
Anne ve baba bilgisi, ileride soy kaydının ve akrabalık kontrolünün temelidir.
Soy kaydı ve akrabalık
Suni tohumlamada boğa seçerken en çok gözden kaçan konu akrabalıktır. Aynı boğanın kızlarına yine aynı boğanın sperması kullanılırsa yakın akraba çiftleşmesi olur; bu da verim ve sağlık sorunlarına yol açabilir. Soy kaydı tutulan bir işletmede her ineğin babası ve anne tarafı dedesi bilindiği için uygun boğa seçimi kolaylaşır.
| Kayıt | Neden gerekli? |
|---|---|
| Anne küpe no | Verim ve sağlık geçmişinin kalıtım yönü |
| Baba boğa kodu | Akrabalık kontrolü, boğa performansı |
| Doğum sırası (laktasyon no) | Beklenen verimi doğru kıyaslamak |
| Irk | Gebelik süresi ve verim beklentisi |
Hayvan hareketleri
Bir hayvanın işletmeye girişi ve çıkışı dört şekilde olur: doğum, satın alma, satış ve ölüm (ya da kesim). Her hareket için tarih, karşı taraf (alıcı ya da satıcı), canlı ağırlık ve tutar kaydedilmelidir. Satın alınan hayvanın önceki işletmedeki sağlık ve aşı geçmişi de mümkün olduğunca istenmelidir. Bu hareketlerin resmî sisteme süresi içinde bildirilmesi işletmenin yükümlülüğüdür; bildirimin yapılıp yapılmadığını kendi kaydınızda da işaretlemek, sonradan çıkabilecek uyuşmazlıkları önler.
Kayıp ya da okunmayan küpe
Küpeler zamanla düşebilir ya da okunamaz hâle gelebilir. Böyle bir durumda hayvanın kimliği başka kayıtlarla (ikinci küpe, işletme içi numara, renk deseni fotoğrafı) doğrulanır ve yenileme süreci başlatılır. Hayvan kartında bir fotoğraf bulunması, özellikle siyah-alaca ineklerde desen eşsiz olduğu için kimlik doğrulamayı kolaylaştırır.
İşletme içi numara ve ad
Birçok işletme resmî küpenin yanında ineklere kısa bir işletme numarası ya da ad verir: Sarıkız, Benekli, Pamuk gibi. Bu adlar ahırda iletişimi kolaylaştırır ama kayıtta her zaman küpe numarasıyla birlikte yazılmalıdır. İki Sarıkız aynı ahırda olabilir; iki aynı küpe numarası olamaz.
Kaydı ahırda girmek
Kayıt düzeninin en zayıf halkası, olayın yaşandığı an ile kaydın girildiği an arasındaki boşluktur. Sabah görülen bir kızgınlık akşam yazılırsa saati unutulur; bir hafta sonra yazılan tartım hangi bölmeden alındığını kaybeder. Bu yüzden kayıt mümkün olduğunca ahırda, olayın hemen ardından girilmelidir. Telefonda çalışan, eldivenle kullanılabilecek büyük düğmeli bir ekran ya da sağımhanenin girişinde asılı bir tablet bu boşluğu kapatır. Kâğıt kullanılıyorsa bile her gün aynı saatte deftere aktarılması alışkanlık hâline getirilmelidir.
Tek kart ilkesi
İyi bir kayıt düzeninin özeti şudur: Her hayvanın bir kartı vardır ve o hayvanla ilgili bütün bilgiler o kartta toplanır. Doğum, soy, grup, tartımlar, laktasyonlar, tohumlamalar, gebelik muayeneleri, tedaviler ve aşılar ayrı defterlerde değil, aynı kartın sekmelerinde durur. Böylece veteriner hekim, sürü yöneticisi ya da muhasebe, aradığı bilgiye küpe numarasıyla tek seferde ulaşır.
Kısaca
- Küpe numarası bütün kayıtların ortak anahtarıdır; ahırda son dört hane ile aranabilmelidir.
- Doğumda anne ve baba bilgisini mutlaka yazın; akrabalık kontrolü buna dayanır.
- Alım, satış, doğum ve ölüm hareketlerinin resmî bildirimi yapıldı mı, kendi kaydınızda da işaretleyin.
- İşletme içi ad kullanın ama kayıtta her zaman küpe numarasıyla birlikte.