Besicilikte kâr, alış ve satış fiyatı arasındaki farktan çok, aradaki günlerde hayvanın ne kadar ve ne pahasına büyüdüğüyle belirlenir. Bu büyümenin temel ölçüsü günlük canlı ağırlık artışıdır; sahada kısaca GCAA denir. Doğru ölçülen bir GCAA, hem rasyonun işe yarayıp yaramadığını hem de satış gününün ne zaman geleceğini söyler.
GCAA nasıl hesaplanır?
En basit hâliyle hesap şudur: İki tartım arasındaki ağırlık farkı, iki tartım arasındaki gün sayısına bölünür.
Ancak iki tartıma dayalı hesap tek bir hatalı tartımdan çok etkilenir. Hayvan tartımdan önce su içtiyse ya da gübre bıraktıysa birkaç kilogramlık fark oluşabilir. Bu yüzden üç ya da daha fazla tartım olduğunda, bütün noktalardan geçen bir eğilim çizgisinin eğimi (en küçük kareler yöntemi) daha güvenilir bir GCAA verir.
Tartım düzeni
- Aralık: Besi süresince 3–4 haftada bir tartım yeterlidir. Daha sık tartım hayvanı strese sokar ve doğal dalgalanmayı büyütür.
- Saat: Tartımlar her seferinde aynı saatte, tercihen sabah yemlemeden önce yapılmalıdır.
- Giriş ve çıkış tartımı: Besiye alınan her hayvan girişte, satılan her hayvan çıkışta mutlaka tartılır. Bu iki nokta, besi döneminin bütün performansını gösterir.
- Bant metre: Kantar yoksa göğüs çevresinden ağırlık tahmini yapılabilir; ama aynı kişinin aynı yöntemle ölçmesi gerekir.
Beklenen değerler
GCAA ırka, yaşa, cinsiyete, rasyona ve mevsime göre değişir. Etçi ve kombine ırk erkek danalarda iyi bir rasyonla 1,2–1,6 kg/gün aralığı sık görülür; Holstein erkek danalarda bu değer genellikle biraz daha düşüktür. Besinin ilk haftaları alışma dönemidir; GCAA düşük başlar ve rasyona alıştıkça yükselir. Besinin sonlarına doğru ise hayvan daha çok yağ bağladığı için artış yavaşlar ve her kilogramın maliyeti yükselir.
Kg artış başına yem maliyeti
GCAA tek başına yeterli değildir; asıl soru o kilogramın kaça mal olduğudur.
| Günlük yem maliyeti | GCAA | Kg artış maliyeti |
|---|---|---|
| 180 ₺ | 1,50 kg | 120 ₺ |
| 180 ₺ | 1,20 kg | 150 ₺ |
| 210 ₺ | 1,60 kg | 131 ₺ |
Tablo bir şeyi açıkça gösterir: Daha pahalı bir rasyon, artışı yeterince yükseltirse kilogram başına daha ucuza gelebilir. Tersi de doğrudur; ucuz ama zayıf bir rasyon, besi süresini uzattığı için toplamda daha pahalıya patlayabilir. Bu karşılaştırma ancak yem maliyeti ve tartımlar birlikte kayıtlıysa yapılabilir. Tablodaki rakamlar örnektir.
Hedef ağırlığa kalan gün
Hayvanın şu anki ağırlığı, hedef satış ağırlığı ve son GCAA biliniyorsa kalan gün kabaca hesaplanır: (hedef − şimdiki) / GCAA. Bu sayı günlük yem maliyetiyle çarpıldığında, satışa kadar harcanacak ek yem maliyeti ortaya çıkar. Piyasa fiyatı beklentisiyle birlikte düşünüldüğünde "bir ay daha tutmak kârlı mı?" sorusunun cevabı sezgiden hesaba geçer.
Düşük GCAA'nın nedenleri
Grup ortalamasının belirgin altında kalan hayvanlar ayrıca incelenmelidir:
- Solunum yolu sorunları ve parazit yükü (teşhis ve uygulama veteriner hekimindir).
- Bölmede baskın hayvanların yemliğe erişimi engellemesi; yemlik boyu yetersizliği.
- Su erişiminin yetersizliği, özellikle yaz aylarında.
- Rasyondaki ani değişiklikler ya da silaj kalitesindeki düşüş.
- Alışta yaşlı ya da gelişimi geri kalmış hayvan seçimi.
Grup içi farklar ve bölme düzeni
Aynı bölmedeki danalar aynı rasyonu yer ama aynı hızda büyümez. Ağırlık farkı büyük olan hayvanlar bir arada tutulduğunda iri danalar yemliğe hâkim olur, küçükler geri kalır ve fark giderek açılır. Bu nedenle besiye alışta hayvanları ağırlık ve yaşa göre gruplamak, besi sırasında ise geri kalanları ayrı bir bölmeye almak yaygın bir uygulamadır. Yemlik başına düşen hayvan sayısı, su noktalarının sayısı ve altlığın kuruluğu da artışı doğrudan etkiler. Tartım kayıtları bölme bazında da özetlendiğinde, sorunun hayvanda mı yoksa bölmede mi olduğu daha kolay ayırt edilir.
Kayıt ve karar
Besi takibi, her hayvan için bir tartım dizisi ve her grup için bir rasyon maliyeti kaydından ibarettir. Bu iki kayıt bir araya geldiğinde besicinin elinde üç karar aracı olur: hangi rasyon daha ucuza büyütüyor, hangi hayvan geri kalıyor ve hangi grup satışa ne zaman hazır olacak.