Bir süt sığırı işletmesinde giderlerin en büyük kalemi yemdir; çoğu işletmede toplam maliyetin yarısından fazlasını oluşturur. Bu yüzden rasyon, yalnızca beslenme konusu değil aynı zamanda bir maliyet konusudur. Bu yazıda rasyon hazırlamanın temel kavramlarını ve sahada en çok kullanılan yöntem olan TMR'yi ele alıyoruz. Gerçek rasyon hesabı, hayvanların durumuna ve yem analizlerine göre bir beslenme uzmanıyla yapılmalıdır.
Kuru madde: rasyonun ortak dili
Yemler farklı oranda su içerir. Mısır silajının yaklaşık üçte biri kuru maddedir; arpa ya da kuru otun ise çok büyük bölümü. Bu nedenle rasyonlar karşılaştırılırken yaş ağırlık değil kuru madde esas alınır. Bir ineğin günde ne kadar kuru madde tüketebileceği canlı ağırlığına ve verimine bağlıdır; yüksek verimli bir Holstein inek günde canlı ağırlığının yaklaşık yüzde 3,5–4'ü kadar kuru madde tüketebilir.
Kaba ve kesif yem dengesi
Rasyonun iki ana bileşeni vardır:
- Kaba yemler: Silaj, kuru ot, yonca, saman. İşkembenin sağlıklı çalışması için gereken lifi sağlar.
- Kesif yemler: Arpa, mısır, küspeler ve hazır karma yemler. Enerji ve protein yoğunluğu yüksektir.
Kesif yem verimi artırır ama oranı fazla yükselirse işkembe asitlenir, süt yağı düşer ve topallık gibi sorunlar çoğalır. Genel bir yol gösterici olarak sağmal ineklerde kuru maddenin yaklaşık yüzde 40–60'ının kaba yemden gelmesi beklenir; kesin oran rasyon uzmanının hesabıyla belirlenir.
TMR nedir?
TMR (Total Mixed Ration, tam karışım rasyon), bütün yem bileşenlerinin bir yem karma römorkunda tartılarak karıştırıldığı ve hayvanlara tek bir karışım olarak verildiği beslenme yöntemidir. Avantajları şunlardır:
- Her lokmada aynı kaba–kesif oranı bulunur; hayvan seçerek yiyemez.
- Kesif yemin tek seferde büyük miktarlarda tüketilmesi önlenir; işkembe daha dengeli çalışır.
- Rasyon tartılarak hazırlandığı için tüketim ve maliyet takibi kolaylaşır.
- İşçilik azalır; bir kişi kısa sürede bütün grubu besler.
TMR'nin başarısı karışımın doğru yapılmasına bağlıdır: Bileşenlerin yükleme sırası, karıştırma süresi ve silajın nem değişimi sonucu etkiler. Fazla karıştırmak lifleri aşırı küçültür; az karıştırmak ise hayvanın seçmesine izin verir.
Grup beslemesi
Bütün sürüye tek rasyon vermek, ihtiyacı yüksek olanı aç, ihtiyacı düşük olanı şişman bırakır. Bu yüzden hayvanlar ihtiyaçlarına göre gruplanır:
| Grup | Öncelik | Rasyonun karakteri |
|---|---|---|
| Sağmal — yüksek verim | Enerji ve protein | Kesif payı daha yüksek |
| Sağmal — geç laktasyon | Kondisyonu korumak | Kaba ağırlıklı, ölçülü enerji |
| Kuru inek | Meme dinlenmesi, yağlanmayı önleme | Kaba ağırlıklı |
| Düve | Dengeli büyüme | Kaba ağırlıklı, mineral desteği |
| Buzağı | Gelişim, işkembe gelişimi | Süt/mama + başlangıç yemi + kuru ot |
| Besi | Günlük canlı ağırlık artışı | Enerji yoğun, kontrollü geçiş |
Rasyon tablosu nasıl okunur?
Sahada rasyon genellikle "kg/baş/gün" olarak yazılır: Bir hayvanın bir günde aldığı her yemin yaş ağırlığı. Tablonun altında üç sayı mutlaka olmalıdır: toplam kuru madde, kaba yemin kuru maddedeki payı ve baş başı günlük maliyet. Bu üç sayı rasyon değiştiğinde neyin değiştiğini hemen gösterir. Örneğin silajın yerine bir miktar yonca kuru otu konduğunda kuru madde artabilir, maliyet de yükselebilir; ama verimdeki etki ancak birkaç gün sonra süt kayıtlarında görülür.
Yemlikte kalan yem
Rasyonun kâğıt üzerindeki hâli ile hayvanın gerçekte yediği aynı değildir. Yemlikte her gün az bir miktar yem kalması (genellikle yüzde 3–5) hayvanların doyduğunu gösterir. Hiç yem kalmıyorsa hayvanlar aç kalıyor olabilir; çok yem kalıyorsa ya rasyon fazladır ya da yem lezzetsizdir. Kalan yemi tartıp kaydetmek, rasyon tablosunu gerçeğe yaklaştırır.
Silajın kuru maddesi değişince
Kâğıt üzerinde değişmeyen bir rasyon, sahada sessizce değişebilir. Yağmurlu bir haftada ya da silaj çukurunun farklı bir katmanına geçildiğinde silajın kuru maddesi düşer; aynı kilogram silaj artık daha az besin taşır. Bu yüzden silajın kuru maddesini düzenli olarak ölçmek ve gerekirse yükleme miktarını buna göre düzeltmek gerekir. Basit bir mikrodalga ya da etüv kurutma yöntemi sahada kabaca bir fikir verir; kesin değer için laboratuvar analizi yapılır.
Rasyon değişikliği
İşkembe mikroorganizmalarının yeni yeme alışması zaman alır. Bu yüzden rasyon değişiklikleri birkaç güne yayılarak yapılmalı, değişikliğin tarihi ve nedeni kaydedilmelidir. Böylece süt verimi ya da süt yağında görülen bir değişiklik, rasyon değişikliğiyle kolayca ilişkilendirilebilir.