"Sütü kaça üretiyorum?" sorusu, birçok işletmede ya hiç sorulmaz ya da yalnızca yem faturasıyla cevaplanır. Oysa süt fiyatı pazarlığında, yem değişikliği kararında ya da yatırım planında en güvenilir dayanak, litre başı süt maliyetidir. Bu yazıda hesabın nasıl kurulacağını ve en sık atlanan kalemleri anlatıyoruz.
Temel formül
Formül basit görünür; zorluk pay ve paydanın doğru belirlenmesindedir.
Payda: hangi litre?
Burada iki seçenek vardır: üretilen süt ya da satılan süt. Satılan süt daha gerçekçi bir sonuç verir, çünkü buzağılara içirilen, arınma süresi nedeniyle ayrılan ve satış noktasında işlenen süt de üretim maliyetine dahildir ama kooperatife giden litreye dahil değildir. Önemli olan seçilen yöntemin her ay aynı kalmasıdır.
Pay: hangi giderler?
| Gider kalemi | Not |
|---|---|
| Yem | Sağmal ve kuru inek rasyonları; en büyük kalem |
| İşçilik | Sağım, bakım, yemleme; işletme sahibinin kendi emeği de dahil edilmeli |
| Enerji ve su | Sağım makinesi, soğutma tankı, aydınlatma, su pompası |
| Veteriner ve ilaç | Rutin ziyaretler, tedaviler, aşılar |
| Tohumlama ve sperma | Payet, teknisyen ücreti |
| Ekipman bakımı | Sağım makinesi lastikleri, yedek parça, servis |
| Diğer | Altlık, temizlik malzemesi, sigorta, kira payı |
Sık atlanan üç kalem
- Kuru inekler: Kuru inek süt vermez ama yemi, bakımı ve barınağı süt üretiminin parçasıdır. Kuru inek giderini hesaba katmayan bir işletme maliyetini olduğundan düşük görür.
- Düve yetiştirme: Sürüye katılacak düvelerin yetiştirme maliyeti, gelecekteki süt üretiminin yatırımıdır. Bazı işletmeler bunu ayrı bir merkezde izler; ayrı izlenmiyorsa litre maliyetine pay olarak eklenmelidir.
- Aile emeği: İşletme sahibinin ve ailesinin emeğine ücret yazılmadığında maliyet düşük görünür, ama bu emeğin bir karşılığı vardır.
Bir ay için örnek hesap
Aşağıdaki rakamlar tamamen örnektir ve yalnızca hesabın kurgusunu göstermek için verilmiştir.
| Kalem | Tutar (₺) |
|---|---|
| Sağmal yem gideri | 1.320.000 |
| Kuru inek yem gideri | 96.000 |
| İşçilik | 310.000 |
| Enerji ve su | 74.000 |
| Veteriner ve ilaç | 52.000 |
| Tohumlama | 21.000 |
| Bakım ve diğer | 47.000 |
| Toplam | 1.920.000 |
Aynı ay kooperatife 128.000 litre süt teslim edildiyse: 1.920.000 / 128.000 = 15,0 ₺/L. Bunun yaklaşık 11,06 ₺'si yem (sağmal + kuru), kalan 3,94 ₺'si diğer giderlerdir.
Yem maliyetini ayrıca izlemek
Toplam maliyetin içinde yem payını ayrıca izlemek iki fayda sağlar. Birincisi, yem fiyatları değiştiğinde maliyetin ne kadar etkileneceği önceden görülür. İkincisi, rasyonun verimliliği ölçülebilir: Litre başı yem maliyeti düşerken verim de düşüyorsa yapılan tasarruf gerçek değildir. Bu noktada yem dönüşüm oranı (kg süt / kg kuru madde) yardımcı bir göstergedir.
Maliyet ile fiyatı yan yana koymak
Litre başı maliyet, kooperatifin ödediği fiyatla aynı grafikte izlendiğinde işletmenin kâr marjı ay ay görünür. Süt fiyatı yalnızca taban fiyattan oluşmaz; yağ, protein ve somatik hücre sayısına göre prim ya da kesinti uygulanabilir. Kaliteyi iyileştirmek, maliyeti düşürmek kadar marjı artırabilir.
Maliyeti etkileyen kaldıraçlar
Litre başı maliyeti düşürmenin iki yolu vardır: giderleri azaltmak ya da aynı giderle daha çok süt üretmek. Pratikte ikinci yol çoğu zaman daha etkilidir. Sürünün ortalama laktasyon günü kısaldığında, yani inekler zamanında gebe kalıp düzenli doğurduğunda, aynı yem ve işçilikle daha çok süt alınır. Mastitis vakalarının azalması hem ilaç giderini hem de dökülen süt miktarını düşürür. Yem israfı, yani yemlikte bozulan ya da silaj çukurunda küflenen yem, faturaya yansımadan maliyeti artırır. Bu nedenle maliyet hesabı yalnızca muhasebenin değil, üreme takviminin, sağım düzeninin ve yem deposunun da konusudur.
Düzenli hesap alışkanlığı
Bu hesabı yılda bir kez yapmak yeterli değildir. Aylık hesap, mevsim etkilerini (yaz sıcağında verim düşüşü, silaj değişimi), rasyon değişikliklerinin sonuçlarını ve beklenmedik giderleri zamanında gösterir. En önemli koşul, giderlerin her ay aynı kalemlere ve aynı yöntemle kaydedilmesidir.
Kısaca
- Payda için bir yöntem seçin (üretilen ya da satılan litre) ve her ay aynısını kullanın.
- Kuru inek yemini, düve payını ve aile emeğini hesaba katmayı unutmayın.
- Yem payını ayrıca izleyin ve yem dönüşüm oranıyla birlikte değerlendirin.
- Maliyeti kooperatif ödeme fiyatıyla aynı grafikte, ay ay izleyin.